Ang Pneumonia Indi Lahug-Lahog

Ngaa bala gaka pneumonia ang tawo? Ano ang ginahalinan sini?

Sa eksperyensya ko bilang isa ka nars, ang pneumonia pwede makuha sang isa ka tawo nga may mahina nga immune system. Kung ini mahina, ikaw madali malatnan sang mga kagaw ukon bacteria nga maga-resulta sa ini nga sakit. Gani, ang mga tigulang kag mga bata ang pirmi ginahalitan sini. Sila maga-ubo kay maga damu ang plema sa ila nga baga nga budlaw mapagwa. Kung indi nila mauskag ang ila nga plema, ini maga-bara sa mga tubo sang ila lungs. Ang resulta - magabudlayan sila mag-ginhawa.

Makwa mu ang sakit nga ini sa inyo komyunidad, sa ospital, ukon sa diin man nga lugar nga nagatuhaw ang kagaw nga gadulot sang pneumonia. Amu na siguraduhon gid nga indi basa balhas ang likod kung magtulog, matinlo ang palibot, magpalayo sa mga tawo nga naga-ubo, kag magkaon sang mga prutas kag utan.

Ang isa pa ka ginahalinan sang ini nga sakit ang pag-dunlan. Kung ikaw sungak-sungak ukon gadali magkaon, pwede magtalang ang pagkaon ukon tubig sa imo baga. Ina ginatawag nila nga aspiration pneumonia. Gets? Amu na kung magkaon, hinay-hinay lang. Ini labi na gid sa mga tigulang ka yang ila pagdulungdan mahina na gani dapat man sila alalayan kung magkaon.

Ini nga sakit indi lahug-lahog. Kung ang imu nga baga, magkipot, paano ka pa kaginhawa? Amu na kung gaubo-ubo ikaw, nabudlayan mag ginhawa, kag gahilanat, magpakonsulta gilayon sa duktor. Ang pneumonia malikawan kung ikaw maka-inom sang mga insakto nga bulong. Ini malikawan kung ikaw baskug kag ga ehersisyo.

Tandaan: Mahal magpa hospital. Biskan machine sang paaso may sukot. Wala da labot ang bulong. Kag indi lang ini isyu sang galastuhan. Isyu ini sang imu kabuhi nga dapat mo amumahon kag bantayan.

Cease Smoking Successfully

Smoking is addictive. Cigarettes contain nicotine that is highly engaging that once your system gets used to it, it becomes tough to get your hands off the stick. Some people can even consume a pack a day. Imagine how large the amount of nicotine that is absorbed by their bodies. They may not experience the troubling and debilitating effects of smoking right now but they will surely regret not controlling themselves from puffing when their systems eventually give in and become weak in their later years.

Smoking is a really barbaric enemy to our health since it doesn't only affect one part of our body. As it usually targets the heart and the lungs, our other important systems will be endangered once the said two vital organs are damaged. Plus, it contributes to the development of hypertension and cancers.

Question is, how do you quit smoking? Of course, there are various ways on how to cease this vice as long as one is disciplined, dedicated, and motivated. Here they are.

Kay Sarap Mag-bike

       Masarap ang mag-bike. Yun bang kung saan-saan ka nakararating nang hindi mo na pinoproblema ang gasolina at pamasahe. Yun nga lang, mararamdaman mo yung pangangalay ng iyong tuhod o di kaya yung pawis na tumatagiktik sa iyong ulo at likuran. Pero, okay lang. Masarap din naman yung mga panibagong mga tanawin na tila naglalaro sa iyong mga mata.
       Yung lumang mountain bike na siyang ibinigay ng aking tito ay pina-ayos ko sa aking itay. Kesa naman hayaan ko na lang itong kitkitin ng kalawang sa bodega. Binilhan ito ng bagong upuan at mga kambyada. Nilagyan din ito ng ilaw upang hindi ka masagasaan 'pag gabi. Pininturahan pa ito upang maging "brand new" yung kalalabasan at para naman halatang hindi mo pinababayaan yung bike mo.
       Maraming naidudulot na maganda ang pag- bike. Mainam itong ehersisyo sapagkat napapanatili nito ang maayos na timbang at pinalalakas nito ang puso mo. Masarap ang mag-bike tuwing umaga sapagkat ang sikat ng araw ay hindi ganoon kalakas at malamig pa ang simoy ng hangin na tila lumilipad ang feeling mo.
       Kung maaari sana, gumamit na lang ng bike yung mga tao kung malapit lang naman ang kanilang pupuntahan. Sa paraang ito kasi, nakakatulong sila sa pagbawas ng polusyon na dumudumi sa ating kahanginan na siya namang nagdudulot ng kung anu-anong mga sakit. Hindi ba't marami talagang biyaya ang dala ng pagba-bike?
       Kung merong isport siguro na gusto kong salihan, yun ay biking. Kaya lang medyo nangangailangan ito ng matinding training. Pero siguro, makakarating din tayo sa puntong iyan. Lahat naman ng bagay natutunan basta't gusto mo at mahal mo ang iyong ginagawa. Nakakaaliw ngang tingnan yung mga bikers na mabilis na dumadaan sa aming lugar. Nakasuot pa nga sila ng kumpletong "gear" para maiiwasan nila ang mga aksidente. Nakakainggit.
       Kailangan, lahat tayo ay may kinakaabalahang isport o di kaya'y gawain na makapagbibigay sa ating katawan ng sapat na ehersisyo. I believe that health is wealth. O di ba, bagong-bago? Hahaha. Pero totoo, mahirap magkasakit dahil mahal ang ospital. At maiiwasan natin ito kung aktibo nating napapanatili ang malakas na pangangatawan.
       O, magba-bike na ako. Sama ka?

Kainis na Lamok!

          Kainis talaga yung mga lamok. Walang pinipili kapag kumagat. Habang nagta-type ako ngayon, walang tigil naman ang pagdapo ng mga walang awang mga lamok sa aking mga paa. Alam mo na kung kinagat ka kapag dama mo na ang pangangati sa lugar kung saan ka nila tinusok.
          Ano ba ang gustong-gusto nila sa akin? Hindi naman ako dugong bughaw. Siguro gusto nila yung dugo ko dahil matamis ito. May lahi kaming diabetic kaya siguro animo juice yung pakiramdam nila sa nananalaytay sa aking mga kaugatan.
          Kung alam lang ng lamok ang dulot niyang kapahamakan. May narinig akong isang batang dinapuan ng dengue sa aming barangay. Sabi nila, baka nakuha niya ito sa kanilang paaralan. Siguro marami roong mga bagay bagay na sinisidlan ng tubig tuwing umuulan at nagiging tirahan na ito ng mga lamok na dala ay ang  nakamamatay na dengue.
          Narinig ko, hindi lang pala tuwing hapon sumasalanta ang mga lamok na ito. Kahit gabi raw ay naghahasik sila ng lagim. Kainis! Naaawa tuloy ako sa mga kabataang namamatay na walang kalaban-laban dahil lang sa dengue. Marami ng mga pangarap ang tinapos ng karamdaman na ito.
          Kaya naman kailangan na talaga ng bawat barangay ang mag-plano kung paano sugpuin ang nakakapinsalang sakit. Linisin ang kapaligiran lalung-lalo na ang mga nananatiling tubig sa mga gulong, plorera, bote, at iba pa na napupuno tuwing umuulan at napapabayaan na lamang. Magpatingin agad sa doktor kapag pabalik-balik ang lagnat, namumula ang katawan, nananakit ang ulo at tiyan o kapag may kaso ng dengue sa lugar at nararamdaman mong may mga sintomas ka nito. Huwag na nating hintayin pang dumugo ang ating mga kasidlan bago pa tayo pumunta sa ospital.
          Maraming mga mumunting pangarap ang masasalba basta't hindi tayo nagpapatalo sa mga nakakainis na mga lamok na ito.

Soft Drink Obsession

          I hate it! I had been drinking soft drinks straight for two weeks and I know what my mother and other folks say about gulping too much carbonated drinks. It's either you'll get fat, acidic, or procure some kidney problems. 
          For my part, I experience minor headaches when I frequent such coolers but of course, I don't have any scientific explanation to prove that. All I believe is that too much of something  is bad enough. And sadly, that's what I'd been doing.
          I want to stop, but the moment I'm in our store, I can't help but grab a bottle or two. Maybe, I'm getting addicted to it. They contain amounts of caffeine anyway, which are some kind of addictive. It's as if these chilled refreshers are the only way for my thirst to subside.
          The summer sun allures me to even chug some more. So now, I'm promising myself to get hydrated not by soft drinks, but by water. I don't want to abuse my kidneys and grow old sick. It's okay to drink sodas from time to time; In parties perhaps, or in meryenda time with the barkada whom we don't see often. My rule is to take it moderately. I guess the same rule is true for the other aspects of our life.
          My siesta time may be incomplete without a bottle of soft drink, but how about training myself to love water a bit more. It's a natural cleanser and even gives me a nice skin. I don't even have to buy it.

Tulog na 'Di Bitin

          Uminom ako kagabi ng iced latte sa isang coffee shop kasama ng aking mga kabarkada sa highschool. Tila malakas yata ang tama ng inumin na ito sa akin na hirap akong makatulog hanggang sumikat ang araw. Nakakainis dahil kahit anong pilit kong makatulog nang tuloy-tuloy, gigising ako sa gitna ng minu-minutong pagkaidlip kaya heto ako ngayon, medyo kumikirot ang ulo at hindi alert, alive, at enthusiastic.
           Maliban sa kape, isa ring dahilan kung ba't hindi ako makatulog ng 7-8 oras sa isang araw (na siya raw wastong haba ng oras ng tulog para sa may sapat na gulang na kagaya ko upang maging produktibo sa kanyang mga gawain) ay ang shift work kung saan kailangang dilat ang aking mga mata mula 11 pm hanggang 7 am. Nasisira nito ang nakasanayan na ng katawan ko na matulog sa gabi at gumising buong araw. Ito siguro ang circadian rhythm o ang biological clock function ng aking katawan na nagpapagana ng aking sleep-wake cycles. Kaya't kapag may trabaho ako sa gabi hanggang tumilaok ang manok, tila hindi maiiwasan ng aking katawan na makaramdam ng pagod at paghina.
          Ginagawa ko ang aking makakaya na sanayin ang sarili sa shift work at kasama rito ang pagbawi sa mga oras ng tulog na ipinagkait ko sa aking katawan. Siyempre, gaya ng pagtulog ng kaunting oras, hindi rin malusog ang sobra-sobrang pagkaidlip. Hindi ba't naranasan mo nang matulog nang higit sa iyong nakasanayan ngunit nang nagising ka ay antok at paghihina pa rin ang iyong nararamdaman? Ito'y dahil imbis na gumising ka na at harapin ang buhay, pinili mo pa ring humimlay na siyang umudyok sa iyong melatonin hormones na manatili nang mas matagal sa iyong katawan kahit ika'y gising na.
          Ang melatonin ang siyang inilalabas ng pineal gland sa utak kapag madilim na ang iyong silid at handa ka nang matulog. Sapagkat natulog ka nang higit sa kinakailangan ng iyong katawan, humina ang iyong sleep system at akala mo'y kulang pa ang iyong pahinga sa oras na nilisan mo na ang kama.
          Pero, paano nga ba natin masasabi na nasa tama ang ating pahinga? Sabi ng mga pag-aaral, kahit 7-8 oras ka pa raw natulog at pag-gising mo ay parang ngarag at iritable pa rin ang iyong pakiramdam, maaaring kulang o sobra ang iyong pahinga. Ang iba naman, kahit limang oras lang ang tulog at kinaumagahan ay bibong-bibo sila, maaaring tama lang ang haba ng tulog na kanilang inilagak sa kanilang katawan.
           Mayroon kasing tinatawag na basal sleep need o ang kahabaan ng tulog  na nais ng ating katawan sa pang-araw-araw. Dapat nating isaisip na napakaindibidwal ng pangangailangan sa tulog ng bawat tao. Ang mga bata ay karaniwang natutulog ng 11-12 hours kasama ng siesta sa tanghali. Ang mga sanggol naman ay natutulog ng 3-4 oras tapos gigising ng 1-2 oras, matutulog at gigising na naman ulit - ito ang sleep-wake cycle nila sa kabuuang 24 oras.
          Kung may basal sleep need, mayroon ding sleep debt. Ito ang mga tulog na hindi natin naibigay sa ating katawan dahil sa sakit, poor sleep habits, at bisyo gaya ng paninigarilyo at pag-inom ng alak. Kapag hindi raw natin nabayaran ang sleep debt na ito, maaaring makaramdam tayo ng antok sa oras na dapat ay alerto tayo.
          Kaya ako, binibigyan ko na ngayon ng kaukulang pansin ang pagtulog. Ang kaunting tulog kasi ay nakakaapekto raw sa ating produktibidad at abilidad ng utak na humagilap ng impormasyon. Hindi lang iyan, maaari ka ring magkaroon ng diabetes, obesity (mas chichibog ka nang maramiu kapag kulang ang iyong tulog), sakit sa puso, at depresyon.
          Ito ang mga kaunting tips para ika'y magkaroon ng tamang tulog para masasabi mo rin na sleep is a luxury.

• Magkaroon ng iskedyul sa oras ng pagtulog at paggising. Ugaliing sundin ito kahit sa weekends.
• Huwag uminom ng mga inuming may caffeine dahil ang epekto nito ay tumatagal ng 12 oras. Bawal din ang mga tobacco products sa gabi. Huwag uminom ng tubig o ibang fluids isang oras bago matulog basta't siguraduhin lang na nakainom ka ng 1-2 litro sa isang araw. Iwasan din ang alkohol dahil hindi ito makatutulong sa kalidad ng pagtulog.
• Siguraduhing tapos ka nang mag-dinner 2-3 oras bago humapay sa kama. Kapag nagugutom sa panahon ng pagtulog, kumain ng pagkaing magaan sa tiyan pero hindi mataas ang sugar content. Ang tryptophan ay makatutulong sa pag-relax ng katawan at makikita ito sa gatas, pabo, yogurt, tuna, at mani. 
• Isang oras bago matulog, maaaring maligo sa maligamgam na tubig, o makinig sa nakakapahingang musika.
• Patayin ang ilaw, ang mga nakagagambalang mga tunog, at siguraduhing komportable ka sa iyong kama at mga unan. Nararapat din na tahimik ang paligid para walang abala sa iyong pagtulog.
• Gamitin lamang ang kama sa tulog at sex. Iwasan ang mga sleep stealers gaya ng panonood ng tv, paggamit ng laptop at pagbasa sa higaan.
• Pwede ring mag-exercise sa araw (gaya ng pagtakbo at paglangoy) o ilang oras bago matulog (huwag lang ang agarang pag-exercise bago matulog dahil maaaring manakit ang iyong mga kalamnan na siyang magpapahirap sa iyong umidlip). Ginagamit ng katawan ang pagtulog para sa repair and recover. Kung hindi sapat ang nararapat na ayusin ng katawan, makakaapekto ito sa iyong sleep cycle.

          Kaya ngayon, sinisiguro ko na makatatanggap ang aking katawan ng sapat na pahinga. Alam kong ang wastong tulog ay makapagbibigay lakas sa akin laban sa pagod at mga samu't saring sakit nang sa ganoon, masasabi kong ang tulog ko ay 'di bitin.

mga sanggunian:

http://stason.org/articles/wellbeing/sleep/how_many_hours_do_you_need_to_sleep.html 

http://www.wikihow.com/Sleep-Better

http://www.formerfatguy.com

http://medheadlines.com

http://www.sleepfoundation.org

Si Maryo, ang Chibog Boy

          Kain nang kain si Maryo ng chicharon sa kanilang sala habang nanonood ng Glee. Habang napapakanta siya sa bawat  nakakaaliw na eksena, wala namang tigil ang pagsawsaw niya ng malutong na pagkaing baboy sa suka.

          Pagkatapos ng meryendang yaon, ay dumiretso si Maryo sa kanilang sari-sari store upang tumulong sa kanyang lola at lola sa pagbantay. Kung sa bagay, kahit anong gusto ni Maryo na nguyain ay makukuha niya nang libre. Kung sa tingin niya’y kailangan niyang sidlan ang busog na niyang tiyan, walang keme siyang sumusungkit ng mga nakasabit na mga chichirya. Hindi naman kumpleto ang lalamunin kung walang softdrinks kaya’t kukuha siya ng isa. Pakikiramdaman muna niya ang pinakamalamig sa lahat at iyon ay kanyang bubuksan at ipapadaloy sa uhaw na lalamunan.

          Panahon na ng hapunan. Abot tenga ang saya ni Maryo nang makitang fried chicken ang handa sa hapagkainan. Sabay-sabay silang kumain ng kanyang pamilya. Ayaw nang lolo niya ng balat ng manok dahil baka tumaas daw ang kanyang blood pressure. Ganoon din si lola. Hindi nila kinain ang balat ng manok. Subalit, paborito yaon ni Maryo. Gusto niyang namnamin ang lutong mula sa balat ng fried chicken. Hiningi ni Maryo ang mga ito mula sa kanyang lola at lolo at chinibog ang mga iyon. “Heaven ang feeling”, sambit ni Maryo.

           Kinaumagahan, nagising si Maryo na naninikip ang dibdib. Hindi siya makahinga nang maayos. Kung malalanghap niya lamang ang lahat ng hangin sa kanyang kwarto ay nagawa niya na siguro. Nais niyang sumigaw nang todo pero hindi niya magawa sapagkat hinahabol niya ang kanyang hininga. Sa isang iglap, nanilim ang paningin ni Maryo at narinig ng lola at lolo niya ang malakas na kalabog.

           Nagising si Maryo at una niyang nasilayan ang mga mata ng mga butihing magulang. Sabi ng duktor, mataas daw ang cholesterol levels sa kanyang katawan kaya’t nahihirapang dumaloy ang dugo sa mga ugat nito pati na ang mga ugat sa kanyang puso . Kapag walang dugong dumadaloy sa puso, hindi rin ito makatatanggap ng oxygen na siyang bumubuhay dito. Hindi rin makapag-pump ng dugo ang ating corazon na siyang naghahatid ng sustansiya sa iba pang parte ng katawan.

           Nang umuwi si Maryo sa kanilang bahay, agad siyang nagpahinga at pinaandar ang telebisyon. Nang nasa kalagitnaan na siya sa kapanonood ng glee, ay nagparinig naman ang kanyang tiyan. Mukhang nagugutom na naman siya. Mabilis siyang pumunta sa kusina upang maghanap ng makakain. Binuksan niya ang Tupperware at doon nakita niya ang plastic ng chicharon, mga chichirya, at iba pang mga pagkain na maaasim at matatamis.

           Ngunit bigla siyang napahinto. Sinirhan niya ang Tupperware at pumunta sa refrigerator. Hinablot niya ang isang mansanas at nagtimpla ng mainit na gatas. “Ayokong mamatay ng maaga”, napagtanto ni Maryo sa sarili. “Gusto ko pang maabot ang aking mga pangarap na may malakas na pangangatawan at sa huli, makatulong sa aking mga magulang”.

           ‘Yan si Maryo, ang chibog boy. Pero ngayon, ang kadalasan niya nang chinichibog ay mga prutas at gulay na inaalagaan ng kanyang lolo’t lola sa kanilang bakuran.

Ayokong Malasing Nang Todo

          Nakaranas akong malasing nang todo. Pero once lang. Naparami yata ako ng inom dahil nadala ako sa Dinagyang fever. Opo, Dinagyang Festival ang panahon na iyon at maraming mga events katulad ng mga banda ang nagsikalat sa buong Iloilo. Siyempre, sugod ako kung saan ang mga kaberks di ba? Hindi naman pwede kill joy. Minsan lang naman to. Pero, hindi ko talaga inasahang masusuka ako sa dami ng ininom. Hindi na talaga yon mauulit. Tinataga ko sa bato, hindi na talaga. Hindi ko alam kung ano ang pinanggagawa ko.
          Pero hindi ako adik sa alcohol. Nagtataka nga ako kung ba't mayroong mga tao na nalululong sa alak at tila nahihirapan silang makaligtas sa tila gayuma na nabibigay nito. Para sa iba, ang pag-inom ay isang paraan upang makalimutan nila ang kanilang mga problema kahit sa kaunting sandali lamang. Sa dahilang alam nilang nagiging mabisa itong lunas sa saglit na panahon, agad silang sasandal sa alak na parang bumibili lang ng over the counter na paracetamol para sa lagnat. Nagugustuhan niya ang epekto na nabibigay ng inumin kaya't paulit-ulit niya itong gagawin na inaakala'y ang problema niya'y biglang mawawala. Kinabukasan, nariyan pa rin ang mga utang sa banko, ang pagbabangayan niya sa girlpren, o ang kalat sa bakuran na dapat noong isang Linggo pa niligpit. Ang mga ito kasama ng matindi at nakakahilong hang-over.
          Sa mga taong adik sa beer o whiskey o gin o mix ng lahat, nabasa ko na isa sa mga paraan upang malunasan ang ganitong bisyo ay ang pagsali sa mga organisasyon ng mga tulad din nilang nalululong sa inumin gaya ng Alcoholic Anonymous. Pero gaya ng ibang mga problema, malaki man o maliit, kailangang sa sarili natin manggagaling ang kasabikang mabigyan ng solusyon ang mga masasakit na kinakaharap natin sa buhay.

          Hindi man ako isang alcoholic, maaaring heto lang ang mapapayo  o opinyon ko sa mga taong lulong sa tagayan:

1.     Tanggapin sa sarili na ikaw ay lulong sa alcohol at kailangan mo ng tulong.
2.      Humingi ng gabay o tulong sa mga taong malapit sa iyo. Kung hindi sa pamilya, maaaring may mga kaibigan kang masasandalan upang mailabas ang iyong mga kinikimkim sa dibdib. Pero ang masmakatutulong sa iyo ay ang sarili mo mismo. Hindi palagi na nariyan ang mga mahal natin sa buhay upang alalayan tayo.
3.       Ano ang mga bagay-bagay o mga pangyayari na nag-uudyok sa iyong uminom? Kapag aware ka sa mga ito at sa iilan pang mga dahilan kung ba’t nahihikayat kang uminom, alam mo na kung ano ang gagawin sa susunod kapag nahaharap ka sa mga naturang pangyayari. Alam mo na ang panahong kung kalian sisigaw ang iyong isipan ng, “ Stop! Ooops! Lalayo muna ako at baka mapa-inom na naman ako”. O di kaya, “Ano naman ba itong iniisip ko? Manonood na lang kaya ako ng paborito kong tv show.”
4.     Ibaling sa ibang mga bagay ang pag-iinom gaya ng  isports,  pagluluto, business o sa iba mo pang mga magaganda at masasayang mga hobbies.
5.      Huwag mag focus sa problema kundi sa “solusyon” ng problema. Kapag sa problema ka nagtutuon, magrereklamo ka na lang nang magrereklamo  at ang ending ay mag-iinom ka na lamang upang makalimutan ang mga masasakit na tagpo sa iyong buhay. Kapag sa solusyon ka maglalagay ng pansin, makikita mong marami ka pa lang options para malutas ang iyong mga pinapasan sa  balikat.
6.     Magpunta sa pinagkakatiwalaang duktor. Maaari siyang magbigay ng mga medesina na makatutulong sa iyo na sugpuin ang pagkahumaling sa inumin at maglalahad sa iyo ng iba pang mga mahahalagang tips para malutasan ang alkoholismo.     

         Ang pagkalulong sa inumin ay tulad din ng iba pang mga adiksyon. Ito ay hindi lang makasisira ng iyong pagkatao pero makapagtitinag din ito ng relasyon  mo sa iyong pamilya at sa ibang mga tao. Hindi pa huli ang lahat mga tol! Simula na ng pagbabago.